Prehabilitacja - na czym polega i kiedy warto ją podjąć?

Prehabilitacja to świadome przygotowanie do planowanego obciążenia organizmu – najczęściej zabiegu operacyjnego, porodu lub intensywnego wysiłku fizycznego. 

Termin „prehabilitacja” wywodzi się z medycyny okołooperacyjnej i stanowi uzupełnienie klasycznej rehabilitacji. O ile rehabilitacja przywraca funkcje po urazie lub operacji, prehabilitacja przygotowuje tkanki i układ nerwowo-mięśniowy jeszcze przed zabiegiem, zwiększając ich wydolność, ukrwienie, funkcję i zdolność do regeneracji.

To dziedzina pierwotnie rozwijająca się w chirurgii onkologicznej i ortopedii. Powstała, gdy zauważono, że pacjenci lepiej przygotowani fizycznie i oddechowo:

• rzadziej doświadczają powikłań,
• szybciej wracają do sprawności,
• krócej przebywają w szpitalu.

W prehabilitacji ortopedycznej szczególny nacisk kładzie się na odzyskanie funkcji narządu ruchu i przygotowanie pacjenta do specyficznych obciążeń pooperacyjnych.

W kontekście fizjoterapii uroginekologicznej i fizjoterapii urologicznej prehabilitacja oznacza pracę z mięśniami dna miednicy, oddechem, postawą i nawykami. To podejście profilaktyczne mające na celu redukcję ryzyka powikłań i przyspieszenie powrotu do zdrowia.

Prehabilitacja nie zastępuje operacji, ale znacząco wpływa na jej efekty.

W ortopedii przyczynia się do:

• zwiększenia rezerwy fizjologicznej i siły mięśniowej przed zabiegiem;
• zmniejszenia lęku i poprawy samopoczucia;
• skrócenia czasu hospitalizacji i redukcji ryzyka powikłań;
• osiągnięcia lepszych wyników funkcjonalnych (np. redukcji bólu i sztywności stawu oraz większej sprawności podczas wykonywania codziennych czynności) w okresie rekonwalescencji.

Natomiast prehabilitacja uroginekologiczna i urologiczna przyczynia się do: 

• zmniejszenia ryzyka powikłań (np. nietrzymania moczu, bólu, obniżenia narządów);
• skrócenia czasu rekonwalescencji;
• poprawy jakości gojenia i funkcji tkanek;
• poprawy jakości życia i komfortu seksualnego;
• zwiększenia świadomości ciała oraz poczucia kontroli i bezpieczeństwa pacjenta.

W przypadku operacji dotyczących miednicy mniejszej (np. zabiegów z powodu obniżenia narządów, histerektomii, operacji prostaty) kluczowe znaczenie ma funkcja mięśni dna miednicy oraz kontrola ciśnienia śródbrzusznego. Jeśli struktury te są wcześniej wzmocnione i pacjent zna zasady ich prawidłowej aktywacji, organizm lepiej radzi sobie z obciążeniem operacyjnym.

W dziedzinie ortopedii możemy wyróżnić kilka obszarów działań:

1. celowaną fizjoterapię – skupiającą się na operowanej kończynie. W przypadku rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego (ACL) celem jest wygaszenie stanu zapalnego, zmniejszenie bólu i przywrócenie pełnego zakresu ruchu przed zabiegiem. Natomiast przed endoprotezoplastyką stawu biodrowego lub kolanowego zaleca się ćwiczenia wzmacniające, trening chodu, równowagi oraz ćwiczenia propriocepcji (czucia głębokiego);
2. edukację pacjenta – czyli jeden z najważniejszych elementów. Pacjent uczy się obsługi pomocy ortopedycznych (kul, chodzików) jeszcze przed zabiegiem. Edukacja obejmuje również naukę bezpiecznych pozycji (np. unikanie nadmiernego zgięcia lub rotacji biodra) oraz planowanie powrotu do domu i adaptację mieszkania na okres pozabiegowy;
3. optymalizację stanu zdrowia – obejmującą rzucenie palenia (co jest kluczowe dla gojenia tkanek i kości), redukcję nadmiernej masy ciała oraz wyrównanie chorób współistniejących, takich jak cukrzyca czy anemia;
4. wsparcie psychologiczne – skierowane na redukcję lęku i budowanie motywacji do aktywnego uczestnictwa w procesie zdrowienia.

Pacjenci z niską wydolnością, którzy już przy niewielkim wysiłku szybko się męczą i łapią zadyszkę, są obarczeni znacznie większym prawdopodobieństwem komplikacji. Dlatego trening wytrzymałościowy (aerobowy) to, obok treningu siłowego i oddechowego, jeden z kluczowych elementów fizycznego przygotowania do zabiegu. 

Główne zadanie to zwiększenie rezerwy krążeniowo-oddechowej pozwalającej organizmowi lepiej zaadaptować się do zwiększonego zapotrzebowania na tlen podczas operacji i w okresie bezpośrednio po niej. Ponadto wykazano, że ćwiczenia wytrzymałościowe skutecznie redukują ból przedoperacyjny i poprawiają ogólną sprawność fizyczną w okresie oczekiwania na zabieg.

Pacjenci przygotowujący się do zabiegów powinni dążyć do realizacji podstawowych zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia, co oznacza 150-300 minut aerobowej aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności w tygodniu lub 75-150 minut aktywności o dużej intensywności.

W ramach prehabilitacji, pacjentów zachęca się do podejmowania wysiłku fizycznego przez co najmniej 30 minut dziennie (minimum przedoperacyjne), przy czym rodzaj aktywności musi być zawsze dopasowany do możliwości i stanu klinicznego chorego. Planowaniem takiego treningu dla pacjentów z grup wysokiego ryzyka (osoby starsze, obciążone chorobami serca) powinien zająć się fizjoterapeuta we współpracy z kardiologiem lub anestezjologiem.

W prehabilitacji ortopedycznej wybiera się formy wysiłku, które oszczędzają stawy, a jednocześnie budują wydolność. Mowa zwłaszcza o:

• jeździe na rowerze stacjonarnym lub ergometrze – np. 10–30 minut z niskim lub umiarkowanym obciążeniem. To forma ruchu polecana szczególnie przed rekonstrukcją więzadła krzyżowego przedniego kolana oraz endoprotezoplastyką;
• pływaniu i hydroterapii – będącymi dobrym urozmaiceniem leczenia ruchem i budującymi wytrzymałość w warunkach odciążenia stawów;
• treningu interwałowym – badania sugerują, że u starszych pacjentów szczególnie korzystny może być przedłużony (nawet 12-tygodniowy) trening interwałowy o wysokiej intensywności, obejmujący zarówno górną, jak i dolną część ciała.

W fizjoterapii uroginekologicznej i urologicznej prehabilitacja obejmuje m.in.:

• naukę prawidłowej aktywacji mięśni dna miednicy;
• wzmocnienie mięśni dna miednicy;
• objęcie leczeniem aktualnych dolegliwości bólowych i funkcjonalnych, które mogą wpływać na efekt zabiegu/porodu;
•  trening oddechowo-posturalny;
• edukację dotyczącą prawidłowej mikcji i defekacji;
• profilaktykę w kierunku zminimalizowania ryzyka wystąpienia nietrzymania moczu i obniżenia narządów miednicy mniejszej;
• przygotowanie do porodu lub chirurgicznego zabiegu ginekologicznego/urologicznego.

Prehabilitację ortopedyczną zaleca się wszystkim pacjentom czekającym na zaplanowaną operację. 

Takie działania są szczególnie istotne dla:

• osób starszych, zagrożonych tzw. zespołem kruchości, czyli jednostką chorobową wynikającą z wyczerpania rezerw fizjologicznych organizmu;
• pacjentów obciążonych wieloma chorobami (np. kardiologicznymi, cukrzycą);
• sportowców wracających do wyczynowej aktywności po urazach więzadłowych.

Dotyczy to m.in. zabiegów z powodu obniżenia narządów miednicy mniejszej, histerektomii, operacji obejmujących jamę brzuszną (laparotomii/laparoskopii) czy prostatektomii. Badania pokazują, że wcześniejsze wzmocnienie i nauka kontroli mięśni dna miednicy zmniejszają ryzyko pooperacyjnego nietrzymania moczu, skracają czas rekonwalescencji oraz wspomagają powrót zaburzonych funkcji dna miednicy.

Przygotowanie dna miednicy do naturalnego porodu lub przez cesarskie cięcie pozwala:

• poprawić elastyczność tkanek,
• zmniejszyć ryzyko urazów krocza,
• zwiększyć świadomość ciała i kontrolę parcia,
• ograniczyć ryzyko wysiłkowego nietrzymania moczu po porodzie,
• zwiększyć świadomość ciała oraz poczucie sprawczości podczas porodu.

Dotyczy to zarówno kobiet po porodzie, jak i osób rozpoczynających intensywny trening (np. bieganie, trening siłowy, start w zawodach sportowych) czy wracających do niego po różnych zabiegach chirurgicznych. Funkcjonalne dno miednicy jest fundamentem prawidłowej pracy mięśni głębokich i kontroli ciśnienia śródbrzusznego.

Przygotowanie do abdominoplastyki, czyli plastyki brzucha, dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Odpowiednio prowadzone działania mogą przyczynić się do ograniczenia rozejścia kresy białej oraz zmniejszyć ryzyko problemów związanych z gojeniem i jakością blizny pooperacyjnej. Kluczowym elementem przygotowania jest nauka prawidłowej kontroli mięśni dna miednicy oraz świadome zarządzanie ciśnieniem śródbrzusznym, co sprzyja m.in. lepszemu gojeniu tkanek.

Optymalny czas działań prehabilitacyjnych to zazwyczaj 4-8 tygodni. 

W przypadku pacjentów przygotowywanych do dużych zabiegów w obrębie kończyn dolnych, np. alloplastyki stawu kolanowego, połączenie prehabilitacji (w tym treningu wydolnościowego) z edukacją na około 30 dni przed zabiegiem może zredukować potrzebę korzystania z opieki pooperacyjnej o 29 proc. 

Pacjenci wybierający prehabilitację w NAMI Klinice i Resorcie Medycznymi pozostają pod opieką interdyscyplinarnego zespołu specjalistów złożonego m.in. z fizjoterapeutów ortopedycznych, uroginekologicznych/urologicznych, lekarzy, dietetyków i psychologów. Goście naszego ośrodka korzystają m.in. z treningów medycznych, zajęć jogi oraz siłowni i basenu.

Aktywnie wykorzystujemy zabiegi i metody wspomagające redukcję bólu i stanu zapalnego, m.in. krioterapię, terapię radiofalową, akupunkturę czy falę uderzeniową. Nie zapominamy również o prehabilitacji żywieniowej. Zapewniamy kontakt z dietetykiem sprawdzającym stan odżywienia pacjenta, mogącym wykryć i leczyć niedożywienie oraz przekazać indywidualne zalecenia żywieniowe. O posiłki dba Restauracja NAMI – pierwsza w Polsce restauracja w duchu longevity.

Wspieramy również w rzuceniu nałogów, ponieważ zaprzestanie palenia papierosów i spożywania alkoholu znacząco zmniejsza ryzyko infekcji i powikłań krążeniowych nie tylko po przebytych operacjach.

NAMI Klinika i Resort Medyczny realizuje wyłącznie programy medyczne.

1. Surma S., Zembala M. O., Prehabilitacja kardiologiczna: definicja, cele, komponenty, czas trwania, efekty i aktualne zalecenia (2022–2025), „Choroby Serca i Naczyń” 2025, t. 22, nr 4, s. 207–224, DOI: 10.5603/chsin.109731 [1-3];
2. Banasiewicz T., Kobiela J., Cwaliński J. i in., Rekomendacje w zakresie stosowania prehabilitacji, czyli kompleksowego przygotowania pacjenta do zabiegu operacyjnego, „Polski Przegląd Chirurgiczny” 2023, t. 95, nr 4, s. 61–91, DOI: 10.5604/01.3001.0053.8854 [4-8];
3. Karbowski M., Głowacka-Mrotek I., Nowacka K., Hagner W., Usprawnianie pacjentów po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego (Rehabilitation of Patients after Anterior Cruciate Ligament Reconstruction), „Journal of Education, Health and Sport” 2017, t. 7, nr 8, s. 1540–1549, DOI: 10.5281/zenodo.1098437 [9-11];
4. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, Rekomendacja nr 58/2019 Prezesa AOTMiT z dnia 30 grudnia 2019 r. w sprawie zmiany technologii medycznej w zakresie rehabilitacji ogólnoustrojowej, Warszawa 2019 [12, 13];
5. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, Raport nr AOTMiT-WT-553-14/2015: Endoprotezoplastyka stawu biodrowego – opieka kompleksowa, Wydział Taryfikacji, Warszawa 2016 [14-16].